"Lắp điện mặt trời có bị cắt giảm công suất không?" — Trả lời thẳng, không né

Câu hỏi này tôi nghe hoài, thường kèm ánh mắt nghi ngờ: "Nghe nói mấy dự án điện mặt trời miền Trung bị cắt giảm công suất, lỗ chỏng vó. Tôi lắp trên mái nhà có bị vậy không?"

Câu trả lời tử tế phải chia làm hai phần. Vì "điện mặt trời" trong câu chuyện cắt giảm gồm hai thế giới rất khác nhau — và báo chí thường gộp chung khiến người ta sợ nhầm chỗ.

Trước hết: curtailment là gì và vì sao có?

Cắt giảm công suất (curtailment) là khi đơn vị điều độ yêu cầu hệ thống năng lượng tái tạo giảm hoặc tạm ngừng phát lên lưới. Lý do phổ biến: quá nhiều nguồn cùng phát trong một khu vực làm quá tải đường dây, trạm biến áp; hoặc giờ trưa cả nước thừa điện mặt trời trong khi nhu cầu xuống thấp.

Giai đoạn 2020–2021 để lại bài học đắt: nguồn điện mọc nhanh hơn lưới truyền tải, và người ôm thiệt hại doanh thu là chủ đầu tư. Bài học đó có thật, không việc gì phải tô hồng.

Ai gánh rủi ro thật — và ai gần như miễn nhiễm

Nhóm rủi ro cao: dự án quy mô lớn bán điện lên lưới, đặt ở vùng mật độ nguồn dày, lưới yếu. Doanh thu của họ phụ thuộc 100% vào khả năng hấp thụ của hệ thống — lưới nghẽn là tiền bay.

Nhóm rủi ro thấp: hệ mái nhà tự sản tự tiêu — tức đa số người đang đọc bài này. Phần lớn điện được dùng ngay tại chỗ, chẳng liên quan lưới nghẽn hay không. Chỉ phần bán điện dư (tối đa 50%) mới chịu ảnh hưởng nếu có cắt giảm — mà như đã biết, phần đó giá 844,8 đồng/kWh, vốn dĩ chỉ là tiền thưởng thêm chứ không phải nguồn sống của bài toán đầu tư.

Đây chính là lý do chính sách hiện hành dồn hết ưu ái cho mô hình tự tiêu thụ. Nhà nước không ngẫu nhiên tốt bụng — mô hình đó nhẹ gánh cho lưới, nên được thưởng.

Quy định 2026 có gì mới đáng lưu ý?

Nghị định 133 xử phạt nghiêm hành vi không tuân thủ lệnh điều độ — lệnh giảm phát khi lưới quá tải. Tổ chức vi phạm có thể ăn phạt hàng trăm triệu đồng, kèm cắt điện hoặc tháo dỡ thiết bị. Song song, ngành điện chủ động chuẩn bị mùa khô 2026 với mục tiêu tiết giảm tối thiểu 3.000 MW phụ tải giờ cao điểm khi cung cầu căng thẳng.

Bốn nguyên tắc phòng thân

Một: thiết kế công suất bám phụ tải thực, tối đa tự tiêu thụ — rủi ro cắt giảm gần như triệt tiêu. Hai: có pin lưu trữ thì điện dư giờ trưa thành điện xịn giờ tối, cắt giảm hóa vô nghĩa. Ba: đủ thủ tục đấu nối, tuân thủ điều độ — đừng biếu không tiền phạt. Bốn: định làm dự án lớn bán điện lên lưới? Thẩm định năng lực giải tỏa công suất của lưới khu vực trước, không phải sau khi ký hợp đồng.

Curtailment không phải lý do quay lưng với điện mặt trời. Nó là lý do đầu tư bằng máy tính thay vì bằng phong trào.